Rouw en verlies verwerking

Wanneer mensen worden geconfronteerd met verlies (ook bij verlies van gezondheid) zijn er een aantal fasen te herkennen die men doorloopt bij de verwerking

Het proces verloopt in 5 fasen. Deze zijn herkenbaar in elke emotionele reactie of persoonlijke traumas en verandering, maar zijn niet altijd lineair.

Bij iedereen verloopt het rouwproces anders. Sommige mensen slaan fasen over. Anderen blijven lang in één fase hangen of hernemen een eerdere fase. Ook verlieservaringen uit het verleden bepalen mee hoe iemand vandaag omgaat met rouw.

Mensen in rouw hebben nood aan een veilige plek om hun gevoelens te kunnen uiten. Het is daarbij belangrijk dat ze niet alleen worden gelaten. Ook respect voor het unieke proces van iedere persoon is nodig. Iemand kan niet op bevel een bepaalde fase doorleven of afsluiten. Bewustzijn van het proces helpt wel om te (h)erkennen wat er gebeurt en om geduld te hebben.

"the most beautiful people we have known are those who have known defeat, known suffering, known struggle, known loss and have found their way out of the depts"

Elisabeth Kubler-Ross

Vijf fases van het verwerkingsproces


Ontkenning


“Dit gebeurt niet"


Ontkenning is een bewuste of onbewuste weigering om de realiteit onder ogen te zien. Het is een natuurlijke vorm van zelfbescherming. Het helpt om zelf te bepalen in welk tempo het verdriet wordt toegelaten. We laten niet meer binnen dan we aankunnen. Sommige mensen blijven echter opgesloten in deze fase.


Woede


“Waarom met mij?”


Als de waarheid tot iemand is doorgedrongen ontstaat er vaak boosheid. In deze periode is de rouwende meestal moeilijk te benaderen. Onder de woede ligt de pijn.



Marchanderen


”Ik beloof ...  als...”


In deze fase probeert men te onderhandelen. Men belooft het één te doen als er iets anders tegenover staat. Men denkt bijvoorbeeld "Als ik vanaf nu veel gezonder ga leven,  dan kan ik vast mijn kleinkinderen nog wel zien opgroeien". Veelal is de hoop (op herstel) een grote drijfveer.



Depressie


”Ik geef het op.”


Wanneer men de realiteit begint te accepteren komen gevoelens van verdriet, spijt, angst en onzekerheid naar boven. Vaak dienen ook verliezen uit het verleden zich weer aan. De rouwende is bijna niet meer te bereiken. Men kan behoefte hebben aan het steeds weer uiten van het verdriet. Op de bodem van het verdriet ligt vaak woede. Onderdrukte woede is vaak de oorzaak van een depressie.



Aanvaarding


“Ik ga verder met mijn leven.”

Als iemand voldoende tijd en vaak ook enige hulp heeft gehad om door de genoemde fasen te gaan begint men de realiteit te accepteren. Er komt berusting en men kan onthechten, loslaten. Loslaten is niet hetzelfde als vergeten. Het is het verlies een plaats geven in het leven en verder gaan.

Bij de diagnose van kanker spelen er 2 rouwprocessen: één na de diagnose en een tweede tijdens en na de behandeling. Vaak wordt dit tweede proces niet alsdusdanig (h)erkend.

Aanvankelijk speelt de context van het (potentiële) verlies van het leven. Het rouwproces gaat hier vaak gepaard met het "vechten voor het leven". Hier is het vooral zoeken naar ruimte om te "leven" in plaats van " overleven" ook al is dat misschien in een beperkt tijdskader.


Tijdens en na de behandeling ervaart de patiënt opnieuw verlies. Hij doorloopt een nieuwe rouwfase wanneer hij tot besef komt dat sommige zaken vanaf nu altijd anders zullen blijven. Het lichaam is beschadigd, er is sprake van verminderde veerkracht, waardoor hij sommige verwachtingen zal moeten leren loslaten. Er is een impact op vaardigheden, rolidentiteit, (vrouw zijn, partner zijn, werknemer of zelfstandige zijn) en identiteit. 

VIER ROUWTAKEN


- bij beide rouwprocessen

1/ AANVAARDEN VAN DE REALITEIT VAN HET VERLIES

3/ AANPASSEN AAN DE OMGEVING IN DE NIEUWE SITUATIE

Mensen met kanker ontkennen vaak de ernst van de situatie, houden de diagnose soms geheim, vooral in de professionele omgeving maar ook voor hun naasten en minimaliseren soms de impact. Na de behandeling strijden mensen vaak met het onder ogen durven zien dat sommige zaken niet meer zijn.

Het is belangrijk dat de patiënt goed begrijpt wat er gebeurt en zich goed informeert zodat hij weloverwogen keuzes kan maken. Aanvaarding geeft keuzevrijheid, vooral in de laatste fase van het leven.

Het gaat vaak over verschillende soorten verlies. Naast fysiek verlies zijn er soms fysieke beperkingen tgv de behandelingen, chronische vermoeidheid, verlies van energie, verlies van uiterlijk, snelle menopauze, snel verouderingsproces,... Het is daarbij belangrijk te kunnen onder ogen zien wat niet meer kan. Er kunnen bij het zoeken naar nieuwe dingen veel emoties, ontgoocheling en machteloosheid optreden. Het stellen van nieuwe doelen is essentieel zodat de patient niet blijft hangen in het idealiseren van het verleden.

2/ AANVAARDEN VAN DE PIJN VAN HET VERLIES

De pijn van het besef misschien terminaal te zijn is vaak ondraaglijk, het impliceert immers het aanvaarden van het verlies van je leven. Het is belangrijk de pijn toe te laten, erbij stil te staan en te ervaren, pas van daaruit kunnen nieuwe zaken ontstaan. Soms vraagt de pijn even een onderbreking, om terug energie op te slaan. de pijn kan zich manifesteren echte pijnscheuten, in schuldgevoelens, maar ook in protest en agressie.  

4/ EEN PLAATS GEVEN AAN WAT WAS EN OPNIEUW LEREN GENIETEN VAN HET LEVEN

Wanneer mensen zich blijven identificeren met wat ze deden is het vaak moeilijk nieuwe dingen te zoeken, omdat ze dan het gevoel krijgen dat ze zichzelf loslaten. Ze durven zich niet opnieuw "geven". Het leren genieten van het leven is vooral moeilijk voor terminale patiënten. Ze durven niet meer omdat het leven toch stopt. Ook niet terminale patiënten ervaren soms een gekrompen tijdskader. De dood kan niet meer ontkend worden als deel van het leven. Patiënten leren opnieuw "genieten van kleine dingen". Misschien zijn dit net de grote dingen?

VOLTOOIING VAN HET ROUWPROCES


Het rouwproces is voltooid wanneer de patiënt opnieuw kan investeren in het leven (ook al is dat misschien nog kort en zijn de mogelijkheden anders).

De patiënt kan terug genieten, hij is opgewassen tegen (nieuwe) problemenen het verdriet is niet meer continu aanwezig.

De schaduw van het vedriet kan af en toe opduiken en dat is oké. Rouwen is arbeid.